منسوجات با طرح­های محرابی و ترنج­دار به­رغم کاربرد گسترده در امور مصرفی، معمولاً به سبب عدم استفاده در پوشاک از یک­سو و صورت مشابه با دست­بافته ­های داری در سوی دیگر، کم تر در قالب انواع پارچه مورد بررسی قرار گرفته ­اند. این در شرایطی است که این موارد، نقش مهمی در تامین اقتضائات زیستی عهد قاجار داشتند و افزون­بر کارکرد آشکار به­عنوان زیرانداز یا بسته ­بندی هم چون سجاده و بقچه، به صورت آویز فراوان به کار می آمدند و ضمن برآورده ساخت برخی نیازهای فیزیکی، زینت­ بخش محیط بودند. با این حساب پرسش آن خواهد بود: منسوجات آویز در فضاهای زیستی عصر قاجار معمولاً با کدام­یک از انواع طرح و نقش، متناسب با کدام کاربرد و با چه شیوه­ ای تهیه می­شدند؟ بررسی­ها به شیوة تحلیلیـ تاریخی با نمونه ­گیری طبقه­ بندی احتمالی از منسوجات آویز عصر قاجار در قالب 22 مورد و با واکاوی در اسناد مکتوب و تصویری آن عهد نشان داد: ازآن جاکه، پارچه­ های محرابی و ترنج­دار از قاعدة تکرار سراسری نقش عدول کرده ­اند، معمولاً با عملیات تکمیلی پارچه ­سازی هم چون چاپ قلمکار، رودوزی (به ­ویژه رشتی­ دوزی، چشمه­ دوزی، گلابتون­ دوزی) تکمیل می­شدند و در صورت آویز به­ عنوان تابش­بند، پرده، دیوارکوب، پوشش طاقچه و سربخاری و البته، خیمه­ پوش استفاده داشتند. هرچند درکنار این اقسام، دیگر طرح­ها هم چون انواع واگیره­ای، کتیبه ­ای و روایی در برخی از این مصارف استفاده داشت یا حتی پارچه ­های بدون طرح و نقش نیز به کار می­ آمد. اما در هر صورت نقشه­ های محرابی و ترنج­دار با غلبة نقوش گیاهی یا همراهی جزیی صور انسانی و جانوری در قالب طرح محرابی، در تکمیل فضاهای زیستی عصر قاجار به مثابة منسوجات آویز پیشتاز میدان رقابت بود.

شیوة آموزش متداول بر دانشکده های معماری ایران در دهة 40 متأثر از بوزار است که به سمت مکتب باهاوس، رو به تغییر نهاده و تا اواخر دهة 50 ادامه می یابد. اواخر این دهه نیز مواجهه با انقلاب فرهنگی و سپس وقوع جنگ تحمیلی منجر به تعطیلی دانشگاه ها می گردند. این امر، موجب دور ماندن و کناره گیری دانشجویان و اساتید از محیط آموزشی و همچنین مباحث روز مرتبط با آن ها می شود که به نوبة خود، سهم بسزایی در سردرگمی اساتید در تدریس، پس از دورة بازگشایی دانشگاه ها دارد. از آنجایی که شیوة آموزش مناسب، نقش بسزایی در روند خلق آثار موفق در معماری دارد، توجه به آن ضرورت می یابد؛ همچنین به دلیل اصلاحات و تغییرات شکل گرفته در سیستم آموزش معماری در دهه های 40 تا 70 که نتیجة پیروی از رویکردها و مکاتب گوناگون آموزش است، اهمیت این دوران در شیوه های آموزشی و قیاس نتایج حاصل از آن ها محرز می گردد. این پژوهش، با هدف دستیابی به ارتباط میان تأثیرگذاری شیوة آموزش بر آثار معماری و به دنبال آن، جریانات معماری برآمده از آن ها، با استفاده از روش تحقیق تاریخی و بهره گیری از استدلال قیاسی و استنتاجی انجام گرفته است. نتایج به دست آمده نشان می دهند که آموزش معماری برگرفته از مکتب بوزار، به آثاری با معماری نئوکلاسیک و مدرن غربی منجر شده و شیوة آموزش متأثر از مکتب باهاوس، جریانات معماری را به سوی سبک بین الملل و مدرن متأخر سوق داده است. حال آن که پس از سال 58 و با وقوع انقلاب اسلامی در پی جست وجوی هویت، معماری پست مدرن و بومی اهمیت می یابد.

بیان مسئله: بروز موج نوگرایی در تاریخ معاصر ایران موجبِ پیدایش مدارسی به شیوه ی اروپایی در کشور و شهر اصفهان شد. این مدارس از نظر محتوای دروس و معماریِ بنا با مدارس سنتی متفاوت بودند. در اواخر دوره ی قاجار و دوره ی پهلوی اول، به تبع افزایش جمعیت در ایران و نیز سیاست دولت وقت در زمینه ی توسعه ی کمّی مدارس به منظور تربیت نیروی متخصص، ساخت مدارس در دستور کار قرار گرفت. اهمیت تحقیق حاضر از آن حیث است که اکثر پژوهش ها درباره ی معماری مدارس اصفهان به مدارس سنتی (مدارس علمیه) شهر اصفهان می پردازند، و به معماری مدارسِ معاصر، خصوصاً در دوره های مذکور، و روند شکل گیری آن کمتر توجه شده است. هدف پژوهش: این پژوهش در پی شناخت عوامل تاریخی-سیاسی، فرهنگی و اجتماعیِ تأثیرگذار بر شکل گیری مدارس نوین اصفهان در دوره های مذکور، و شناخت ماهیت معماری و مقایسه ی ساختار کالبدی و شیوه ی معماری این مدارس با یکدیگر است. روش پژوهش: مطالعه ی حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و موردپژوهی انجام شده است. پنج مدرسه به عنوان نمونه ی موردی برگزیده شدند و تاریخچه ی شکل گیری آن ها با روش کتابخانه ای و اسنادی مورد مطالعه قرار گرفت؛ سپس، با روش میدانی، اطلاعات مدارس کامل شد و این مدارس براساس هدف پژوهش با یکدیگر مقایسه شدند. نتیجه گیری: از مهم ترین عوامل شکل گیری مدارس نوین می توان به انقلاب مشروطیت، نقش حکومت پهلوی اول، میسیونرهای انگلیسی، و استادکارهای بومی شهر اشاره کرد؛ در مورد دوره ی پهلوی، تمایل حکومت به ایجاد شیوه ی باستان گرایی در معماری، در مورد میسیونرها، تحولات دو قرن نوزدهم و بیستم در اروپا و تغییر ساختار آموزشی غرب و احداث چند مدرسه در اصفهان توسط میسیونرهای فرانسوی و انگلیسی و تأثیر آن ها در ایجاد ساختار معماری مشابه مدارس غربی، و در مورد آخر حضور استادکارهای بومی (اصفهانی) در این شهر و تمایل آن ها به اجرای شیوه ی سنتی (اصفهانی) در معماری مدارس، تعیین کننده بوده اند. این عوامل در کنار هم منجر به ایجاد نوعی معماری تلفیقی در ساختمان های اکثر مدارس اصفهان در دوره های مذکور شده است.

اولین شرح حال و خاطرات مکتوب زنان ایران، به زمان قاجار باز می گردد. ولی تاکنون پژوهشی درباره محتوای این سفرنامه ها صورت نپذیرفته و نگاه به زنان قاجار محدود، کلی و گاهی اغراق آمیز است. این درحالی است که نگاه از بستر سفرنامه و شرح حال، حقیقی و مبین واقعیت زمان خویش است. هدف این پژوهش، شناخت نگاه زنان قاجار از فضا و خوانش فضاهای تجربه شده آنها است. پرسش اصلی پژوهش آن است که فضاهای معماری و شهر در سفرنامه ها زنان عصر قاجار از چه جنبه هایی بازنمایی شده است؟ برای پاسخ، سفرنامه های زنان قاجار را انتخاب نموده و از خلال متون آن ها به چگونگی شرح و بازنمایی فضای شهر و معماری، پرداخته می شود. رویکرد پژوهش تاریخی-تفسیری و شیوه ی گردآوری داده ها، اسنادی و روش تحقیق، تحلیل مضمون است و نتایج بیانگر آن است که بازنمایی شهر و معماری در سفرنامه های زنان قاجار، طیفی از کیفیات بصری تا ویژگی های ذهنی را در برمی گیرد و شخصیت راوی، در کیفیت و نوع خوانش و شرح ویژگی مکان موثر است و با وجود موانع پیش روی این زنان، آن ها تا حد ممکن به شرح جزئیات مکان ها می پردازند، که این در خصوص شرح فضاهای شهری، توجه آنها به عظمت بناها، آبادانی و ازدحام جمعیت قابل تامل است.

باغ-عمارت مسعودیه، از مجموعه بناهای تاریخی دورة قاجار به دستور مسعود میرزاظل­السلطان، به سَرکاری رضاقلی­خان سِراج المُک، در میدان بهارستان تهران بنا شده و از تزییناتی همچون آجرکاری، گچ­بُری، مقرنس­کاری، کاشی­کاری، آینه­کاری، حجاری، تزیینات چوبی، فلزی و نقاشی دیواری بهره برده است. پژوهش حاضر با هدف چیستی فرم و نقش در آرایه­های معماری به کاررفته در مجموعه و شناخت عوامل مؤثر بر شکل­گیری آن، در پی پاسخی مناسب برای این پرسش است که فرم و نقش در آرایه­های معماری به­کاررفته در مجموعة تاریخی باغ-عمارت مسعودیه در تهرانِ دورة قاجار چیست؟ و عوامل مؤثر بر شکل­گیری آن کدام است؟ رویکرد کلی ­در پژوهش حاضر، کیفی و به لحاظ هدف،کاربردی و بر اساس ماهیت، توصیفی-تحلیلی و تاریخی بوده است. در تحلیل از رویکرد آیکنولوژی بهره برده و شیوة گردآوری اطلاعات اسنادی، کتابخانه­ای و میدانی است. یافته ها بیان­گر آن است که بیشترین تزیینات مجموعه حجاری،گچ­بری،کاشی­کاری، آجرکاری و تزیینات چوبی بوده و تزیینات مقرنس کاری، آینه­کاری، فلزکاری و نقاشی­دیواری نیز به ترتیب سهم کمتری در تزیین بناهای مجموعه را دارند. در تزیینات بنا­های مجموعه، افزون بر الگوهای نئوکلاسیک اروپایی، از الگوهای اسلامی و همچنین برخی نقش مایه­های ایران ­باستان استفاده شده است.  

بررسی و هدف از مطالعه این پژوهش سیر تحول و ویژگی های اعم از فرهنگی– اجتماعی، اقتصادی– گردشگری، ادیان دینی– مذهبی، هنری– معماری، زیبایی شناسی– زیبایی شناختی و اقلیمی می توان بهره مند گردید. ساختار معماری خانه های تاریخی در دوره ی قاجار یک عملکرد باارزش با الگوی معماری ژرفمندانه ایرانی بهره می جوید، دوره ی قاجار را می توان با خانه های تاریخی در بازه ی زمانی دودمان قاجاریه توصیف کرد از آن جایی که خانه برای آرامش روح انسان در فضا می باشد باید روح مکان در اولویت و اختیار انسان قرار گیرد. خانه های تاریخی قاجار این آرامش را با راهکارهای گوناگون در گستره ی وسیع در معماری ایرانی تحت تأثیر چشمگیری قرار داده اند و تأثیر زیادی در تاریخ خانه سازی ایران تا زمان امروزی با کیفیت فیزیکی عالی و بدون هیچ واسطه صورت انجامیده اند. خانه مکانی، فضایی و زمانی برای تشکیل اعضای خانواده (انسان)، که همه و همه بدون هیچ نگرشی برای رسیدن به هویت بوده تا ارزش های انسانی شکوفا گردد. خانه یک علت طبقه بندی شده برای نیازهای انسانی در راستای حفظ ذاتی محقق می شود. اهمیت این پژوهش توجه به الگوها و فضاها در معماری خانه های تاریخی ایران در ساختار پیوند کالبدی و شیوه ی زندگی و تأثیرپذیری آن در جامعه در نمونه های بررسی شده هم سو با اندیشه ها در سیمای جامعه با تکنیک های استفاده شده یک منطق و استدلال محتوایی در سهولت دسترسی به این ابنیه های ارزشمند و قابل ستایش در نوع معماری و احیای دوباره ی آن ها در جهت غنی ساختن فرهنگ از گذشته نه چندان دور و رعایت اصول اخلاق حرفه ای در انطباق کاربری تا رسیدن به یک ایدئولوژی در سرزمین مادری که مختص سبک زمان قاجار و حفظ خانه ها در خودنمایی منظر طراحی با ارزش های خارق العاده در خاطره ها پدید آید. هم چنین در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی– تحلیلی، واکاوی کالبد فضایی خانه های قاجار و تأثیرگذاری آن در معماری ایران در جامعه مورد بحث و با مطالعه ی کتابخانه ای و اسنادی استخراج شده است. بنابراین علاوه بر نقش خانه های قاجاریه در زندگی انسان در معماری ابنیه های ایران در جایگاه ممتاز و به ویژه مؤلفه های متأثر در مقایسه سایر دوره ها از چشم نوازی بالاتر از تصورات انسان در تاریخ بشیرت سیطره یافته اند.

ورود سرمایه داری به ایران با تغییرات گسترده در نظام اقتصادی همراه بود. در حالی که ساختار تولید کشور در اوائل دوره قاجار مبتنی بر تولید محصولات کشاورزی و صنایع دستی و صادرات آن بود، در اواخر با زوال و آسیب دیدگی جدی کشور را به یک واردات کننده بزرگ از کشورهای اروپایی و روسیه تبدیل کرد. با تعطیلی کارخانه های داخلی، تلاش ها برای درونی کردن سرمایه داری به شکست انجامید و عدم توانایی بخش خصوصی در رقابت با سرمایه داری خارجی منجر به سودآوری تجارت مبتنی بر واردات و رانت شد. نتیجه این اتفاقات بر معماری و شهرسازی کشور بر دو مسئله قابل مشاهده بود. یکی افزایش جمعیت شهرها و نیاز به توسعه آن ها که با خیابان کشی های جدید و حضور بناهایی با عملکردهای نوین همراه بود. اتفاقی که به بورس بازی زمین منجر شد و بر جدایی طبقات اجتماعی تاکید نمود. دوم تأثیر غیرمستقیم سرمایه داری خارجی که به حضور اتباع اروپایی در شهرهای ایران انجامید و به روند آشنایی ایرانیان با فرهنگ و مظاهر تمدن غربی شدت بیشتری بخشید. در این تحقیق با روش های تفسیری-تاریخی و استدلال منطقی به ارتباط متقابل میان وضعیت اقتصادی و تحولات معماری و شهرسازی شهرهای ایران در دوره قاجار پرداخته شده است. یافته های پژوهش حاکی از این است که این فراگرد نه تنها بر شکل شهرها و سیمای ساختمان ها تأثیرگذار است بلکه با مقنضیات سیاسی-اجتماعی و فرهنگی گسترده ای همراه شد که همین پیامدهای آن را پیچیده تر و تأثیرگذاری اش را بیشتر کرده بود. اهداف پژوهش: بررسی چگونگی تأثیرات شرایط اقتصادی دوره قاجار بر تحولات شهرهای ایران. 2. بازشناسی الگوهای معماری به کار رفته تحت تأثیر تحولات اقتصادی دوره قاجار. سوالات پژوهش: 1. شرایط اقتصادی و جریان های سرمایه داری دوره قاجار تا چه حد بر تحولات شهرهای ایران مؤثر بوده است؟ 2. الگوهای معماری به کار رفته در دور ه قاجار تا چه حد تحت تأثیر شرایط اقتصادی این دوره قرار داشته اند؟

بوشهر با اقلیم گرم و مرطوب دارای مساجدی متناسب با اقلیم این منطقه است. مطالعات نشان دهنده تفاوتهایی در الگوی این مساجد با الگوی معماری مساجد ایران می باشد؛ هدف این پژوهش شناخت ویژگی های کالبدی و فضایی مساجد شهر بوشهر در دوره قاجار می باشد تا عوامل بوجود آورنده این الگو ها تعیین گردند. این مقاله با مطالعه مؤلفه های معماری مساجد بوشهر در دوره قاجار و با روش توصیفی-تحلیلی به تبیین گونه ها پرداخته و به طبقهبندی نمونه ها می پردازد؛ اطلاعات تحقیق بصورت کتابخانه ای و پیمایش میدانی جمع آوری شده است؛ به نظر می رسد مساجد شهر بوشهر شیوه خاصی در ایجاد روابط فضایی، فرم و ساختار سازه ای دارند که شباهت هایی با مساجد الگوی شبستانی دارند ولی این تشابه ها یکسان نیستند و ویژگی های خاص، متناسب با شرایط مکانی دارند. یافته های گونه شناسانه گویای دو گونه مساجد شبستانی دارای صحن و مساجد شبستانی فاقد صحن می باشد. مطالعه الگوی مساجد تاریخی بوشهر بعنوان نتایج تحقیق، نشان می دهد مؤلفه های طراحی؛ ساخت و ساز مساجد در نوع معماری بومی به لحاظ برون گرا یا درون گرا بودن موثر بوده است و نیز محل قرارگیری در کنار توانایی مالی، مصالح و عوامل فرهنگی نیز در شکل گیری این الگو تاثیر داشته اند.